Xôi ngũ sắc không chỉ là món ăn truyền thống của núi rừng Tây Bắc mà còn là biểu tượng văn hóa, ngũ hành và niềm tin của đồng bào vùng cao.
Xôi ngũ sắc – Đặc sản độc đáo của núi rừng Tây Bắc
Trong bản đồ ẩm thực Việt Nam, Tây Bắc được xem là vùng đất của những món ăn đậm chất núi rừng, từ thắng cố, thịt trâu gác bếp cho tới xôi ngũ sắc. Trong đó, xôi ngũ sắc không chỉ nổi bật bởi hương vị dẻo thơm của nếp nương mà còn gây ấn tượng mạnh mẽ bởi màu sắc rực rỡ, tượng trưng cho sự sung túc và hòa hợp.
Món ăn này có mặt trong hầu hết các dịp trọng đại: Tết Nguyên đán, lễ hội mùa xuân, cưới hỏi, ngày cúng tổ tiên hay lễ mừng cơm mới. Với đồng bào Tày, Thái, Mường, Nùng…, xôi ngũ sắc là biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng và lời cầu chúc bình an, may mắn.
Chính vì thế, qua bao thế hệ, xôi ngũ sắc không chỉ tồn tại như một món ăn truyền thống mà còn được ví như một “tác phẩm nghệ thuật ẩm thực” khi hội tụ trọn vẹn sắc – hương – vị và phản chiếu chiều sâu văn hóa tâm linh đặc sắc của đồng bào Tây Bắc.
Ý nghĩa văn hóa và tâm linh của xôi ngũ sắc Tây Bắc
Xôi ngũ sắc không chỉ đẹp mắt mà còn được coi là linh hồn của văn hóa ẩm thực Tây Bắc, nơi ẩm thực và tín ngưỡng hòa quyện làm một.Người dân quan niệm năm màu tượng trưng cho ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ mỗi màu sắc đều mang ý nghĩa sâu xa:
- Trắng (Kim): sự tinh khiết, thủy chung.
- Xanh (Mộc): sự sống, hòa bình.
- Đỏ (Hỏa): khát vọng, sức mạnh, đoàn kết.
- Vàng (Thổ): sự phồn thịnh, ấm no.
- Tím (Thủy): tình yêu, sự trù phú.
Trong lễ cưới của người Tày, mâm cỗ không thể thiếu đĩa xôi ngũ sắc, tượng trưng cho lời chúc đôi lứa hạnh phúc, gắn bó. Trong lễ hội mùa xuân, món xôi trở thành phần lễ vật dâng cúng thần linh, cầu cho mưa thuận gió hòa.
Xôi ngũ sắc còn thể hiện tinh thần đoàn kết cộng đồng. Năm màu hòa quyện trong cùng một mâm xôi chính là hình ảnh của sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên, giữa các thành viên trong gia đình và cả cộng đồng dân tộc.
Nguyên liệu tự nhiên và cách chế biến xôi ngũ sắc Tây Bắc
Nguyên liệu nấu xôi ngũ sắc (cho 4 người ăn)
- Gạo nếp ngon (nếp nương, nếp cái hoa vàng): 1 kg
- Nước cốt dừa: 200 ml
Nước cốt lá dứa (tạo màu xanh): 2 muỗng canh - Nước cốt dành dành hoặc nghệ tươi (tạo màu vàng): 2 muỗng canh
- Nước cốt lá cẩm (tạo màu tím): 2 muỗng canh
- Cơm gấc chín (tạo màu đỏ): 2 muỗng canh
- Rượu trắng: 1 muỗng canh (giúp cơm gấc lên màu tươi đẹp hơn)
- Đường: 3 muỗng canh
- Muối: ½ muỗng cà phê
- Muối mè, muối lạc: 1 ít (ăn kèm)
Dụng cụ cần chuẩn bị
- Xửng hấp hoặc chõ gỗ
- Tô, bát lớn
- Giấy nến hoặc lá chuối (dùng để ngăn cách màu xôi)
- Khăn sạch, muỗng, rây lọc
>>>Xem thêm: Bánh Khọt Vũng Tàu Và 6 Điều Thú Vị Có Thể Bạn Chưa Biết
Cách làm xôi ngũ sắc chuẩn ngon, dẻo thơm
Bước 1: Sơ chế gạo nếp
- Gạo nếp vo sạch 2–3 lần nước để loại bỏ bụi bẩn.
- Ngâm gạo nếp trong nước sạch khoảng 6 tiếng hoặc để qua đêm để hạt nếp nở đều, khi nấu sẽ mềm dẻo hơn.
- Sau đó vớt gạo ra, để ráo.
Bước 2: Ngâm gạo tạo màu
- Chia gạo đã ngâm thành 5 phần bằng nhau.
Phần 1: Ngâm với nước cốt lá dứa để được màu xanh.
Phần 2: Ngâm với nước cốt lá cẩm để được màu tím.
Phần 3: Ngâm với nước cốt nghệ tươi hoặc dành dành để được màu vàng.
Phần 4: Trộn cơm gấc với 1 muỗng canh rượu trắng rồi trộn với gạo để ra màu đỏ tươi.
Phần 5: Ngâm với nước lọc để giữ màu trắng tự nhiên của nếp.
Thời gian ngâm mỗi loại khoảng 2 giờ, để hạt nếp ngấm màu đều và tươi đẹp.
Bước 3: Hấp xôi ngũ sắc
- Chuẩn bị một hỗn hợp gồm: 200 ml nước cốt dừa + 3 muỗng canh đường + ½ muỗng cà phê muối, khuấy đều.
- Xếp từng phần gạo vào xửng hấp, dùng giấy nến hoặc lá chuối để ngăn cách các màu, giúp xôi không bị lem.
- Đặt xửng lên nồi nước sôi, hấp khoảng 30–40 phút với lửa vừa. Cứ sau 10 phút mở nắp, dùng khăn khô lau hơi nước trên nắp để tránh nhỏ xuống làm nhão xôi.
- Khi xôi gần chín, chan đều hỗn hợp nước cốt dừa đã pha vào, xới nhẹ để thấm đều, sau đó hấp thêm 1–2 phút là xôi chín mềm dẻo.
Bước 4: Thành phẩm và thưởng thức
Xôi ngũ sắc sau khi chín có 5 màu nổi bật: trắng, đỏ, vàng, xanh, tím, hạt xôi căng bóng, mềm dẻo, thơm béo vị nước cốt dừa.Món xôi thường được bày thành hình bông hoa, ruộng bậc thang hoặc đơn giản xếp xen kẽ màu sắc rất đẹp mắt.
Ăn xôi ngũ sắc kèm với muối mè, muối lạc, muối vừng rang hoặc thịt nướng, gà nướng đều rất ngon.
Xôi ngũ sắc – Từ đặc sản bản địa đến biểu tượng du lịch
Xôi ngũ sắc có hương vị dẻo thơm của nếp nương, ngọt dịu của gấc, thoang thoảng mùi lá cẩm và nghệ. Món ăn có thể kết hợp với thịt nướng, gà bản, cá suối hay chỉ đơn giản là chấm muối vừng cũng đủ đậm đà. Điều đặc biệt, xôi ngũ sắc để được vài ngày mà vẫn dẻo và không bị thiu. Chính vì vậy, đồng bào thường chuẩn bị xôi trong những dịp lễ lớn, có thể dùng suốt nhiều ngày hội.
Ngoài ra, màu sắc tự nhiên từ thảo mộc còn mang lại lợi ích cho sức khỏe. Ví dụ, lá cẩm giúp mát gan, gấc giàu vitamin A tốt cho mắt, nghệ có tính kháng khuẩn, chống viêm.
Ngày nay, xôi ngũ sắc không chỉ xuất hiện trong bữa cơm gia đình hay mâm cỗ lễ hội mà còn trở thành đặc sản du lịch. Du khách đến Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái hay Điện Biên đều mong muốn được một lần thưởng thức.
Nhiều địa phương đã phát triển xôi ngũ sắc thành sản phẩm OCOP, đóng gói để giới thiệu ra thị trường trong và ngoài nước. Không ít nhà hàng, khách sạn tại các điểm du lịch lớn đã đưa món xôi này vào thực đơn để quảng bá văn hóa ẩm thực Tây Bắc. Hình ảnh những mâm xôi ngũ sắc rực rỡ đã trở thành điểm nhấn trong các chương trình lễ hội văn hóa – du lịch. Từ đó, món ăn không chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân mà còn trở thành cầu nối đưa bản sắc văn hóa Việt Nam ra thế giới.
Xôi ngũ sắc Tây Bắc là sự kết tinh hoàn hảo giữa thiên nhiên, con người và văn hóa. Với hương vị dẻo thơm của nếp nương, màu sắc rực rỡ từ núi rừng và ý nghĩa tâm linh sâu sắc, món ăn này đã vượt ra ngoài khái niệm ẩm thực để trở thành biểu tượng văn hóa của Tây Bắc.
Trong hành trình phát triển du lịch và hội nhập, xôi ngũ sắc tiếp tục khẳng định giá trị của mình như một đặc sản mang hồn cốt Tây Bắc, góp phần lưu giữ bản sắc dân tộc và quảng bá hình ảnh đất nước con người Việt Nam đến bạn bè quốc tế.
Hãy thử tự tay nấu xôi ngũ sắc để chiêu đãi gia đình và nếu có dịp đến Tây Bắc, đừng quên thưởng thức món ăn này ngay tại quê hương của nó. Theo dõi chuyên mục Đặc sản vùng miền tại Chợ Mùa Vàng để khám phá thêm nhiều hương vị độc đáo khác!
